มาติกา

-อภิธัมมาติกา
+เป็นปรมัตถ์
+นิยามว่า แนวตรรก(วิธี)เชื่อมโยงสภาวธัม
(ในที่นี้ไม่ใช้แง่มุมว่าแม่บทหรือสารบัญ บางคัมภีร์จึงไม่มีมาติกา)
+4กลุ่มสภาวธัม
1.จิต89หรือ121 เจตสิก52 รูป28 นิพพาน1
2.ขันธ5 อายตน12 ธาตุ18 สัจ4 อินทรีย22 ปฏิจ12 สติปัฏฐาน4 สัมมัปธาน4 อิทธิบาท4 ฌาน4 อัปมัญ4 ฯลฯ
3.ติกมาติกา(เป็นทั้งมาติกาและสภาวธัม)
4.ทุกะมาติกา(เป็นทั้งมาติกาและสภาวธัม)
-พระอภิธรรมปิฎกประกอบด้วย7คัมภีร์
สังคณี(ธัมมสังคณี) วิภังค์ ธาตุกถา ปุคคลบัญญัติ กถาวัตถุ ยมก ปัฏฐาน
(ย่อว่า สัง วิ ธา ปุ กะ ยะ ปะ)
-สังคณีมาติกา
+แบ่งเป็น3ชนิด(รวมกันได้164กถา)
1.ติกมาติกา(22กถา)
2.ทุกะมาติกา(100กถา)
3.สุตตันตทุกะมาติกา(42กถา)
+เชื่อมโยงกลุ่มสภาวธัมที่1
+ติกมาติกา(ติก=3กลุ่ม)
22กถา(กลุ่มที่3มัก=ไม่ทั้งสอง)
1.กุสลติก กุศล อกุศล อัพยกต
2.เวทนติก สุข ทุกข อทุกขมสุข
3.วิปากติก วิบาก(ทุกข์ที่เกิดจากกัม) กัม ไม่ทั้งสอง
4.อุปาทินูปาทานิยติก(อุปาทิน=เกิดจากกัม อุปาทานิย=เกิดจากนิสัย) เกิดจากทั้งกัมและนิสัย เกิดจากนิสัยอย่างเดียว อื่นๆ
5.สังกิลิตถติก
5.1.สังกิเลส(เศร้าหมอง)
5.2.อสังกิเลส+กิเลตถ(ไม่เศร้าหมองแต่นำสู่กิเลส)
5.3.อสังกิเลส+อกิเลตถ(ไม่เศร้าหมองและไม่นำสู่กิเลส)
6.วิตักติก วิตกวิจาร วิตกอวิจาร อวิตกอวิจาร
7.ปีติติก ปีติ ปีติสุข ปีติอุเบกข
8.ทัสปหติก
8.1.ทัสปหาน(โสดาปติม้คแก้ได้)
8.2.ปริมัคตัตปหาน(มัคเบื้องบน3แก้ได้)
8.3.ปริมัคตัตนาปหาน(มัคเบื้องบน3แก้ไม่ได้)
9.ทัสปหเหตุติก
9.1.ทัสปหานเหต(โสดาปติม้คแก้เหตุได้)
9.2.ปริมัคตัตปหานเหต(มัคเบื้องบน3แก้เหตุได้)
9.3.ปริมัคตัตนาปหานเหต(มัคเบื้องบน3แก้เหตุไม่ได้)
10.อาจยคามิติก
10.1.อาจย(พอกพูนกิเลส)
10.2.ปติจย(ลดทอนกิเลส)
10.3.เนวานา(ไม่ทั้งสอง)
11.เสกขติก เสกข(โสดาสกิอนา) อเสกข(อรห) เนวานา(ไม่ทั้งสอง)
12.ปริตติก น้อย มาก ไม่มีประมาณ
13.ปริตตารัมณติก อารมณ์เล็กน้อย อารมณ์มาก อารมณ์ไม่มีประมาณ
14.หีนติก หยาบ กลาง ละเอียด
15.มิจฉนิยตติก ผิดแน่นอน ถูกแน่นอน ไม่ทั้งสอง
16.มัคคารัมณติก ปติมัคเป็นโฟกัส ปติมัคเป็นเหตุ ปติมัคเป็นอธิบดี
17.อุปันติก เกิดแล้ว ยังไม่เกิด จะเกิดแน่นอน
18.อตีตติก อดีต อนาคต ปัจจุบัน
19.อตีตารัมณติก โฟกัสอดีต โฟกัสอนาคต โฟกัสปัจจุบัน
20.อัชฌัตติก ภายใน ภายนอก ทั้งภายในภายนอก
21.อัชฌัตตารัมณติก อารมณ์ภายใน อารมณ์ภายนอก อารมณ์ทั้งภายในภายนอก
22.สนิทัสสัปติคติก เห็นได้กระทบได้ เห็นไม่ได้กระทบได้ ไม่ทั้งสอง
+ทุก(ะ)มาติกา(ทุก/ทุกะ=2กลุ่ม กลุ่มที่2มัก=อื่นๆ)
100กถา(แบ่งเป็น13หมวด)
๑.เหตุ(6กถา 1-6)
1.เหตุทุก ใช่เหตุ ไม่ใช่เหตุ
2.สเหตุทุก ผสมเหตุ ไม่ผสม(ไร้)เหตุ
3.เหตุสัมปยุตทุก ผสมเหตุ ไร้เหตุ
กถา3ต่างจากกถา2ตรงสัมปยุตลักษณะ4คือ ผสมแบบ4ข้อนี้หรือไม่
เกิดพร้อมกัน(เอกูปต)
ดับพร้อมกัน(เอกนิโรธ)
รับรู้อารมณ์เดียวกัน(เอกาลัมพน)
เกิดเพราะวัตถุเดียวกัน(เอกวัตถุ)
4.เหตุสเหตุทุก ใช่เหตุและผสมเหตุ ไม่ใช่เหตุแต่ผสมเหตุ
5.เหตุเหตุสัมปยุตทุก ใช่เหตุและผสมเหตุ ไม่ใช่เหตุแต่ผสมเหตุ
6.นเหตุสเหตุทุก ไม่ใช่เหตุแต่ผสมเหตุ ไม่ใช่เหตุและไม่ผสมเหตุ
๒.จุลันตร(7กถา 7-13 เบ็ดเตล็ดเล็ก)
7.สัปปัจยทุก มีสาเหตุ ไร้สาเหตุ
8.สังขตทุก ปรุงแต่ง ไม่ปรุงแต่ง
9.สนิทัสทุก มองเห็นได้ มองเห็นไม่ได้
10.สัปติคทุก กระทบได้ กระทบไม่ได้
11.รูปทุก ใช่รูป ไม่ใช่รูป
12.โลกิยทุก โลกิย โลกุตร
13.วิญทุก วิญรับรู้ได้ วิญรับรู้ไม่ได้
๓.อาสว(6กถา 14-19)
14.อาสวทุก อาสว อื่นๆ
15.สาสวทุก อารมณ์ของ(นัยเหมือนแค่ต่างแง่มุมกับ)อาสว อื่นๆ
16.อาสวสัมปยุตทุก ผสมอาสว อื่นๆ
17.อาสวสาสวทุก อาสวและอารมณ์ของอาสว ไม่ใช่อาสวแต่เป็นอารมณ์ของอาสว
18.อาสวอาสวสัมปยุตทุก อาสวและผสมอาสว ไม่ใช่อาสวแต่ผสมอาสว
19.อาสววิปยุตสาสวทุก ไร้อาสวแต่เป็นอารมณ์ของอาสว ไร้อาสวและไม่เป็นอารมณ์ของอาสว
๔.สัญโญชน(6กถา 20-25)
20.สัญโญชนทุก สังโยชน์ อื่นๆ
21.สัญโญนิยทุก อารมณ์ของสังโยชน์ อื่นๆ
22.สัญโญชนสัมปยุตทุก ผสมสังโยชน์ อื่นๆ
23.สัญโญชนสัญโญนิยทุก สังโยชน์และอารมณ์ของสังโยชน์ ไม่ใช่สังโยชน์แต่เป็นอารมณ์ของสังโยชน์
24.สัญโญชนสัญโญชนสัมปยุตทุก สังโยชน์และผสมสังโยชน์ ไม่ใช่สังโยชน์แต่ผสมสังโยชน์
25.สัญโญชนวิปยุตสัญโญนิยทุก ไร้สังโยชน์แต่เป็นอารมณ์ของสังโยชน์ ไร้สังโยชน์และไม่เป็นอารมณ์ของสังโยชน์
๕.คันถ(6กถา 26-31)
26.คันถทุก คันถ อื่นๆ
27.คันถนิยทุก อารมณ์ของคันถ อื่นๆ
28.คันถสัมปยุตทุก ผสมคันถ อื่นๆ
29.คันถคันถนิยทุก คันถและอารมณ์ของคันถ ไม่ใช่คันถแต่เป็นอารมณ์ของคันถ
30.คันถคันถสัมปยุตทุก คันถและผสมคันถ ไม่ใช่คันถแต่ผสมคันถ
31.คันถวิปยุตคันถนิยทุก ไร้คันถแต่เป็นอารมณ์ของคันถ ไร้คันถและไม่เป็นอารมณ์ของคันถ
๖.โอฆ(6กถา 32-37)
32.โอฆทุก โอฆ อื่นๆ
33.โอฆนิยทุก อารมณ์ของโอฆ อื่นๆ
34.โอฆสัมปยุตทุก ผสมโอฆ อื่นๆ
35.โอฆโอฆนิยทุก โอฆและอารมณ์ของโอฆ ไม่ใช่โอฆแต่เป็นอารมณ์ของโอฆ
36.โอฆโอฆสัมปยุตทุก โอฆและผสมโอฆ ไม่ใช่โอฆแต่ผสมโอฆ
37.โอฆวิปยุตโอฆนิยทุก ไร้โอฆแต่เป็นอารมณ์ของโอฆ ไร้โอฆและไม่เป็นอารมณ์ของโอฆ
๗.โยค(6กถา 38-43)
38.โยคทุก โยค อื่นๆ
39.โยคนิยทุก อารมณ์ของโยค อื่นๆ
40.โยคสัมปยุตทุก ผสมโยค อื่นๆ
41.โยคโยคนิยทุก โยคและอารมณ์ของโยค ไม่ใช่โยคแต่เป็นอารมณ์ของโยค
42.โยคโยคสัมปยุตทุก โยคและผสมโยค ไม่ใช่โยคแต่ผสมโยค
43.โยควิปยุตโยคนิยทุก ไร้โยคแต่เป็นอารมณ์ของโยค ไร้โยคและไม่เป็นอารมณ์ของโยค
๘.นีวรณ(6กถา 44-49)
44.นิวรณทุก นิวรณ์ อื่นๆ
45.นิวรณิยทุก อารมณ์ของนิวรณ์ อื่นๆ
46.นิวรณสัมปยุตทุก ผสมนิวรณ์ อื่นๆ
47.นิวรณนิวรณิยทุก นิวรณ์และอารมณ์ของนิวรณ์ ไม่ใช่นิวรณ์แต่เป็นอารมณ์ของนิวรณ์
48.นิวรณนิวรณสัมปยุตทุก นิวรณ์และผสมนิวรณ์ ไม่ใช่นิวรณ์แต่ผสมนิวรณ์
49.นิวรณวิปยุตนิวรณิยทุก ไร้นิวรณ์แต่เป็นอารมณ์ของนิวรณ์ ไร้นิวรณ์และไม่เป็นอารมณ์ของนิวรณ์
๙.ปรามาส(มิจฉ 5กถา 50-54)
50.ปรามาสทุก ปรามาส อื่นๆ
51.ปรามัฏฐทุก อารมณ์ของปรามาส อื่นๆ
52.ปรามาสสัมปยุตทุก ผสมปรามาส อื่นๆ
53.ปรามาสปรามัฏฐทุก ปรามาสและอารมณ์ของปรามาส ไม่ใช่ปรามาสแต่เป็นอารมณ์ของปรามาส
54.ปรามาสวิปยุตปรามัฏฐทุก ไร้ปรามาสแต่เป็นอารมณ์ของปรามาส ไร้ปรามาสและไม่เป็นอารมณ์ของปรามาส
๑๐.มหาตร(14กถา 55-68)
55.สารัมณทุก รับรู้อารมณ์ได้ รับรู้อารมณ์ไม่ได้
56.จิตทุก จิต อื่นๆ
57.เจตสิกทุก เจตสิก อื่นๆ
58.จิตสัมปยุตทุก ผสมจิต อื่นๆ
59.จิตสังสัฏฐทุก ผสมจิต อื่นๆ
กถา58ผสมแบบสัมปยุตสน4(ดูกถา3ข้างต้น)
กถา59ผสมแบบอื่นๆ
60.จิตสมุฏฐานทุก จิตเป็นสาเหตุ อื่นๆ
61.จิตสหภูทุก เกิดพร้อมจิต อื่นๆ
62.จิตตานุปริวัตติทุก ทำตามจิต อื่นๆ
63.จิตสังสัฏฐสมุฏฐานทุก ผสมจิตและจิตเป็นสาเหตุ อื่นๆ
64.จิตสังสัฏฐสมุฏฐานสหภูทุก ผสมจิต+จิตเป็นสาเหตุ+เกิดพร้อมจิต อื่นๆ
65.จิตสังสัฏฐสมุฏฐานานุปริวัตติทุก ผสมจิต+จิตเป็นสาเหตุ+ทำตามจิต อื่นๆ
66.อัชฌัตทุก ภายใน ภายนอก
67.อุปาทายรูปทุก เกิดในรูป อื่นๆ
68.อุปาทินูปาทานิยทุก อุปาทิน(เกิดจากกัม) อุปาทานิย(เกิดจากนิสัย)
๑๑.อุปาทาน(6กถา 69-74)
69.อุปาทานทุก อุปาทาน อื่นๆ
70.อุปาทานิยทุก อารมณ์ของอุปาทาน อื่นๆ
71.อุปาทานสัมปยุตทุก ผสมอุปาทาน อื่นๆ
72.อุปาทานอุปาทานิยทุก อุปาทานและอารมณ์ของอุปาทาน ไม่ใช่อุปาทานแต่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน
73.อุปาทานอุปาทานสัมปยุตทุก อุปาทานและผสมอุปาทาน ไม่ใช่อุปาทานแต่ผสมอุปาทาน
74.อุปาทานวิปยุตอุปาทานิยทุก ไม่ผสม(ไร้)อุปาทานแต่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน ไร้อุปาทานและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน
๑๒.กิเลส(8กถา 75-82)
75.กิเลสทุก กิเลส(อกุสล) อื่นๆ(กุสล/อัพยกต)
76.สังกิเลสทุก เศร้าหมอง ไม่เศร้าหมอง
77.กิลิฏฐทุก นำสู่กิเลส ไม่นำสู่กิเลส
78.กิเลสสัมปยุตทุก ผสมกิเลส อื่นๆ
79.กิเลสสังกิเลสทุก กิเลส(ต้องเศร้าหมองอยู่แล้ว) ไม่ใช่กิเลสแต่เศร้าหมอง
80.กิเลสกิลิฏฐทุก กิเลส ไม่ใช่กิเลสแต่นำสู่กิเลส
81.กิเลสกิเลสสัมปยุตทุก กิเลสและผสมกิเลส ไม่ใช่กิเลสแต่ผสมกิเลส
82.กิเลสวิปยุตสังกิเลสทุก ไร้กิเลสแต่เศร้าหมอง ไร้กิเลสและไม่เศร้าหมอง
๑๓.ปัจฉ(18กถา 83-100)
83.ทัสปหทุก โสดาปติม้คแก้ได้ อื่นๆ
84.ปริมัคตัตปหทุก มัคเบื้องบน3แก้ได้ อื่นๆ
85.ทัสปหเหตุทุก โสดาปติม้คแก้เหตุได้ อื่นๆ
86.ปริมัคตัตปหเหตุทุก มัคเบื้องบน3แก้เหตุได้ อื่นๆ
87.วิตักทุก วิตก อื่นๆ
88.วิจารทุก วิจาร อื่นๆ
89.ปีติทุก ปีติ อื่นๆ
90.ปีติสัมปยุตทุก ผสมปีติแบบสัมปยุตสน4 อื่นๆ
91.สุขทุก สุข อื่นๆ
92.อุเปกขทุก อุเบกข อื่นๆ
93.กามาวจรทุก กามาวจร อื่นๆ
94.รูปาวจรทุก รูปาวจร อื่นๆ
95.อรูปาวจรทุก อรูปาวจร อื่นๆ
96.ปริยาทุก โลกิย โลกุตร
97.นิยาทุก ปติมัค อื่นๆ
98.นิยตทุก ยืนยันแน่นอน อื่นๆ
99.สอุตรทุก สอุตร(มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า) อนุตร(ไร้สิ่งอื่นยิ่งกว่า)
100.สรณทุก สรณ(ผสมกิเลส) อรณ(ไร้กิเลส)
+สุตตันตทุกะมาติกา
42กถา
1.วิชทุก วิชชา อื่นๆ
2.วิชชูปมทุก คล้ายสายฟ้า อื่นๆ
3.พาลาทุก คนพาล อื่นๆ
4.กัณหทุก ธรรมดำ อื่นๆ
5.ตปนียทุก ทำให้เดือดร้อน อื่นๆ
6.อธิวัจนทุก ชื่อ อื่นๆ
7.นิรุตทุก ภาษาคำศัพท์ อื่นๆ
8.ปัญญัตทุก บัญญัติ อื่นๆ
9.นามรูปทุก นาม รูป
10.อวิชภวตัณหทุก อวิช(ไม่รู้ โมห) ภวตัณห(เอา โลภโทส)
11.ภวทิฏฐิทุก ภวทิฏฐิ(มีภพ) วิภวทิฏฐิ(ไร้ภพ)
12.สัสตทิฏฐิทุก สัสตทิฏฐิ(อมตะ) อุจเฉททิฏฐิ(ดับสูญ)
13.อันตทิฏฐิทุก จักรวาลมีที่สุด จักรวาลไร้ที่สุด
14.ปุพทิฏฐิทุก อยู่กับอดีต อยู่กับอนาคต
15.อหิริอโนตัปทุก อหิริ อโนตัป
16.หิริโอตัปทุก หิริ โอตัป
17.โทวจัสตทุก ว่ายาก คบมิตรชั่ว
18.โสวจัสตทุก ว่าง่าย คบมิตรดี
19.อาปัตโกสัลทุก อาบัต ไม่อาบัต
20.สมาปัตโกสัลทุก สมาบัต ไม่สมาบัต
21.ธาตุโกสัลทุก ธาตุ มนัส(โฟกัส)
22.อายตนโกสัลทุก อายตน ปฏิจสมุปบาท
23.ฐานโกสัลทุก ฐานะ(ใช่ ถูก) อฐานะ(ไม่ใช่ ผิด)
24.อัชทุก ซื่อตรง อ่อนโยน
25.ขันติทุก อดทน สงบเสงี่ยม
26.สาขัลยทุก พูดไพเราะ ปฏิสันถาร
27.อินทรียอคุตทวารทุก อสังวรอินทรีย์ อสังวรการกิน
28.อินทรียคุตทวารทุก สังวรอินทรีย์ สังวรการกิน
29.มุสาสติทุก(มุสา=ปมาท อสังวร) เผลอลืม(อสติ) ไม่รู้ตัว
30.สติสัมปชัญทุก สติ สัมปชัญ
31.ปฏิสังขารทุก พิจารณา ปัญญา
32.สมถวิปัสนทุก สมถะ วิปัสนา
33.สมถนิมิตทุก นิมิตสมถะ นิมิตปัคห(ประคองจิต)
34.ปัคหทุก ประคองจิต ไม่ฟุ้ง
35.สีลวิปัตทุก ศีลวิบัต ทิฏฐิวิบัต
36.สีลสัมปทาทุก สัมศีล สัมทิฏฐิ
37.สีลวิสุทธิทุก ศีลบริสุทธิ์ ทิฏฐิบริสุทธิ์
38.ทิฏฐิวิสุทธิทุก ทิฏฐิบริสุทธิ์ ความเพียรเพื่อให้ทิฏฐิบริสุทธิ์
39.สังเวชทุก ปลงตกจนมุ่งมั่นนิพพาน ความเพียรของผู้สังเวช
40.อสันตทุก ไม่พอในกุศล ไม่พอในเพียร
41.วิชวิมุตทุก วิชชา วิมุต
42.ขยญาณทุก ปหานญาณ ญาณในนิพพาน
-ธาตุกถานัยมาติกา
+เชื่อมโยงกลุ่มสภาวธัมที่2-4
+สังคห(เข้ากลุ่มได้) อสังคห(เข้ากลุ่มไม่ได้)
สัมปยุต(ผสมกันได้) วิปยุต(ผสมกันไม่ได้)
+14กถา
1.สังคหิเตน อสังคหิตัง
2.อสังคหิเตน สังคหิตัง
3.สังคหิเตน สังคหิตัง
4.อสังคหิเตน อสังคหิตัง
5.สัมปยุตเตน วิปยุตตัง
6.วิปยุตเตน สัมปยุตตัง
7.สัมปยุตเตน สัมปยุตตัง
8.วิปยุตเตน วิปยุตตัง
9.สังคหิเตน สัมปยุตตัง วิปยุตตัง
10.สัมปยุตเตน สังคหิตัง อสังคหิตัง
11.อสังคหิเตน สัมปยุตตัง วิปยุตตัง
12.วิปยุตเตน สังคหิตัง อสังคหิตัง
13.สัมปยุตเตน อสังคหิตัง
14.วิปยุตเตน อสังคหิตัง
-ปัตถานมาติกา
+เชื่อมโยงกลุ่มสภาวธัมที่3-4
+มาติกาคือ ปัตถ(ปัจย)24 นิยามว่า เหตุนำผลตาม24วิธี
+24กถา
1.เหตุปัจจัย ก่อเกิด
2.อารัมนปัจจัย มนัส(โฟกัส)
3.อธิปติปัจจัย ความเป็นใหญ่
4.อนันตรปัจจัย ไร้รอยต่อช่องว่าง
5.สมนันตรปัจจัย ลำดับ+ไร้รอยต่อ
6.สหชาตปัจจัย เกิดพร้อมกัน
7.อัญมัญปัจจัย พึ่งพากันและกัน
8.นิสยปัจจัย ที่อยู่อาศัย
9.อุปนิสยปัจจัย อนุสัย
10.ปุเรชาตปัจจัย เกิดก่อน
11.ปัจฉชาตปัจจัย เกิดหลัง
12.อาเสวนปัจจัย ทำซ้ำๆ
13.กัมปัจจัย กัม
14.วิปากปัจจัย วิบาก
15.อาหารปัจจัย อาหาร
16.อินทรียปัจจัย ตัวตน=ทำจนชิน
17.ฌานปัจจัย ฌานองค์7
17.1.วิตก โฟกัสแล้วเครียด
17.2.วิจาร เครียดแล้วยังโฟกัสต่อ
17.3.ปีติ เริงร่า
17.4.สุข
17.5.เอกัคต โฟกัสสิ่งเดียว
17.6.โสมนัส ดีใจ
17.7.โทมนัส เสียใจ
18.มัคปัจจัย มัคองค์9
18.1.สัมทิถิ สัมทิถิ10
18.2.สัมสังกัป เจตนารักษาสีล
18.3.สัมวาจา พูดถูกสีล
18.4.สัมกัมมันต ทำถูกสีล
18.5.สัมอาชีว อาชีพถูกสีล
18.6.สัมวายาม ปธาน4
18.7.สัมสติ เห็นผู้รู้ตัว
18.8.สัมสมาธิ วิปัสนถูกทาง
18.9.มิจฉทิถิ อสัมทิถิ10
19.สัมปยุตปัจจัย หลอมรวม(นามกับนาม)
20.วิปยุตปัจจัย เสริมกัน(รูปกับนาม)
21.อัตถิปัจจัย ยังไม่ดับ
22.นัตถิปัจจัย ดับไป
23.วิคตปัจจัย จากไป
24.อวิคตปัจจัย ยังไม่ไป
–ตารางมาติกา

ถามผู้เขียนได้ครับ

ภาพรวมธัม

ญาน73

สารบัญเพจ

เฟสบุ๊คของผู้เขียน

ถามทางไลน์